А.Пікулік: “Немагчыма рэалізаваць зараз пратэст на сур'ёзным узроўні�

Наколькі вялікі пратэстны патэнцыял у беларускім грамадзтве? Ці могуць пратэсты прадпрымальнікаў стаць каталізатарам пратэсту іншых сацыяльных групаў? У якіх умовах незадавальненьне ператвараецца ў адкрыты пратэст? Прапануем вашай увазе адказы на пытаньні “Праскага акцэнту” дактаранта European University Institute ва Флярэнцыі, палітоляга Аляксея Пікуліка.

Усяго 23% – ці ажно 23%?

Дракахруст: “Апазыцыя рыхтуе на 25 сакавіка велізарную акцыю. Прадпрымальнікі абураны прэзыдэнцкім дэкрэтам, які дазваляе ім мець наёмнымі работнікамі толькі сваіх блізкіх родзічаў. Насельніцтва ў цэлым ужо пачынае адчуваць першыя вынікі беларуска-расейскага энэргетычнага крызысу, які прынамсі выразіўся ў неверагодным скачку цэнаў на нерухомасьць у Менску.

З улікам усіх гэтых чыньнікаў – што можна сказаць пра патэнцыял пратэсту ў беларускім грамадзтве? Наколькі ён вялікі, ці падвысіўся ён у параўнаньні з тым, што было месяц, поўгады , год таму?

У апытаньні, праведзеным у студзені сёлета НІСЭПД, задавалася пытаньне: калі б у Вашым горадзе адбыліся акцыі пратэсту супраць пагаршэньня эканамічнага становішча, ці ўзялі б Вы ў іх удзел? Станоўча адказалі 23% апытаных, адмоўна больш за дзьве траціны. Гэта ўсяго толькі 23% ці ажно 23%?”

Пікулік: “Мяркую, што тыя падзеі, якія адбываюцца ў Беларусі апошнім часам, спрыяюць назапашваньню тых фактараў, якія патэнцыйна могуць прывесьці да грамадзянскага пратэсту і да мабілізацыі грамадзтва. Гэта як землятрус – ён адбываецца імгненна, а тыя фактары, якія прыводзяць да яго , могуць назапашвацца гадамі і дзесяцігодзьдзямі. Патэнцыял пратэсту ў Беларусі існуе і нават павялічваецца, але калі гэта прарве – невядома”.

Якія сацыяльныя мэханізмы блякуюць пераход ад незадаволенасьці да пратэсту?

Дракахруст: “У Беларусі існуе нямала людзей, якія незадаволеныя сваім становішчам: нехта ўзроўнем заробкаў, нехта крыўдамі чыноўнікаў, адсутнасьць справядлівасьці , нехта – немагчымасьцю рэалізаваць сябе, адсутнасьцю свабоды. Але пры якіх умовах незадаволенасьць ператвараецца ў гатоўнасьць да пратэсту? Ці інакш паставім пытаньне – якія сацыяльныя мэханізмы блякуюць гэты пераход ад незадаволенасьці да пратэсту? Вы, Аляксей, нядаўна апублікавалі ў Беларусі артыкул якраз на гэтую тэму. У чым жа палягаюць гэтыя мэханізмы?”

Пікулік: “Так, такі артыкул выйшаў літаральна днямі на сайце "Наше мнение". Там гаворыцца, што пры тым, што многія могуць быць незадаволеныя, зьмена існага рэжыму можа стацца нерацыянальнай і неаптымальнай нават для тых групаў насельніцтва, якім рэжым шмат у чым не падабаецца і шмат чым іх не задавальняе. Зьмена рэжыму была б сацыяльна даражэй для многіх групаў насельніцтва, чым яго захаваньне.

Па-другое, я згодны з тым, што ў Беларусі наўрад ці існуе агульная калектыўная рамка, узор пратэсту, пад які можна мабілізаваць розныя групы, каб яны выйшлі на вуліцу. Па-трэцяе, у Беларусі сапраўды няма тых каналаў, тых інстытутаў, празь якія той пратэст мог бы рэалізаваць, выразіць сябе. Няма моцных інстытутаў грамадзянскай супольнасьці, няма рэпрэзэнтатыўных палітычных партыяў. У сувязі з гэтым трэба разьдзяляць незадавальненьне рэжымам і пратэст і казаць пра немагчымасьць рэалізаваць зараз пратэст на дастаткова сур'ёзным узроўні.

Жывучы ў Італіі, я магу параўноўваць беларускую сытуацыю з той, якая ў Італіі адбываецца кожную пятніцу ў грамадзкім транспарце ва ўсіх гарадах. Для гэтага ёсьць заканадаўства, для гэтага ёсьць прафсаюзы, для гэтага ёсьць моцныя інтарэсы – і таму гэта тут адбываецца. У Беларусі, мне здаецца, гэтага ня будзе ў бліжэйшы час”.

Ці салідарнае насельніцтва з тымі, хто пратэстуе?

Дракахруст: “Беларускія прадпрымальнікі – хіба ня самая арганізаваная і здольная да пратэсту група насельніцтва. Прадпрымальніцкія страйкі – унікальная рыса беларускай найноўшай гісторыі, у апошнія гады гэтыя выступы былі хай і ня самымі масавымі ў параўнаньні зь іншымі акцыямі пратэсту, але здаецца, толькі ў прадпрымальнікаў атрымлівалася такім шляхам дамагчыся хаця б чагосьці , як тое было з парадкам спагнаньня ПДС у 2005 годзе. Але ці не атрымліваецца так, што іх пратэст абмяжоўваецца менавіта імі ды яшчэ іх роднымі, і не выклікае ў астатняга насельніцтва аніякай салідарнасьці? Ці не атрымліваецца тое ж самае і з акцыямі апазыцыі?”

Пікулік: “Мне здаецца, што наўрад ці пратэст прадпрымальнікаў пацягне за сабой пратэст іншых групаў. Па-першае, якая доля прадпрымальнікаў ва ўнутраным нацыянальным прадукце, якая іх роля ў эканоміцы наагул? Невялікая. Па-другое, варта падкрэсьліць, што пратэст прадпрымальнікаў – усё ж больш пратэст эканамічны, гэта абарона сваіх інтарэсаў, сваіх правоў, сваіх кантрактаў, абарона пэўнага капіталізму, і іх мабілізацыя адбываецца менавіта на гэтай аснове. Ім сапраўды няма чаго губляць.

Мне здаецца, што не зусім карэктна параўноўваць, скажам, страйкі красавіка 1991 і цяперашняе становішча. Існаваньне аўтарытарызму на працягу такой вялікай колькасьці гадоў прывяло да поўнай дэактывацыі грамадзтва, поўнай дэактывацыі мэханізмаў яго мабілізацыі, што ніякая мабілізацыя немагчымая па-за рамкамі дзяржавы.

Палітоляг Уладзімер Падгол выказаў дасьціпнае меркаваньне, што супраць пагаршэньня жыцьця ў выніку беларуска-расейскага крызысу гучней за ўсіх пратэставаў, і нават фактычна, адзіны, хто пратэставаў – гэта Аляксандар Лукашэнка. Гэта сапраўды так, але гэта адбываецца не таму, што ён хітры, а таму – што ён у Беларусі адказны за ўсё. Падвышэньне коштаў на энэрганосьбіты азначае парушэньне лёгікі атрыманьня рэнтаў, за кошт якога і трымаецца беларускі дабрабыт. І натуральна, што ён першы, хто будзе адказваць за ўсё. Гэта не нэалібэральная мадэль дзяржавы, у якой няма рук, гэта дзяржава, у якой рукі ёсьць, і якія робяць усё. І вымушаны рабіць усё. У тым і тупік”.

Што можа арганізаваная меншасьць?

Дракахруст: “Існуе паліталягічная тэза, што большасьць і меншасьць , асабліва ў несвабодных грамадзтвах, паняцьці ўяўныя, што ўсё вырашаюць, па-першае, меншасьці, па-другое – арганізаваныя меншасьці, структуры. Ці прыдатнае гэтае меркаваньне да сёньняшняй беларускай сытуацыі?”

Пікулік: “Сапраўды, фактычна гэта працуе. Амаль што любая дэмакратызацыя, любая зьмена адбываецца тады, калі меншасьць, добра і моцна арганізаваная, прымушае дзяржаву уключаць сябе ў працэс прыняцьця рашэньняў і аддаваць сабе некаторыя правы. Гэта сапраўды так, і найбольш яскравы прыклад гэтага – досьвед Лацінскай Амэрыкі.

Але вось ці адбудзецца гэта ў Беларусі дзякуючы менавіта прадпрымальнікам – наўрад ці. Прадпрымальнікі ў Беларусі – гэта асобая група, якая працуе паводле іншай лёгікі, чым буйныя дзяржаўныя працоўныя калектывы. Натуральна , яны перашкаджаюць агульнай палітыцы замяшчэньня імпарту, якая праводзіцца з Беларусі для падтрыманьня "беларускага цуда".

Моцна арганізаваная меншасьць можа паўплываць на зьмены, але наколькі гэтая меншасьць сапраўды моцна арганізаваная і наколькі іх дзейнасьць штосьці зьменіць – гэта ўжо канкрэтнае пытаньне.

Нарэшце, кажучы пра прычыны цяперашніх пратэстаў прадпрымальнікаў, мне падаецца, што гэта не такая ўжо важная тэма для дзяржавы, і яна можа і пайсьці на саступкі. Пойдзе, пытаньне здымецца і будзе прадэманстравана, як дзяржава ідзе насустрач розным групам насельніцтва, якія яна традыцыйна дыскрымінуе”.

Ці паўплываюць на магчымасьць пратэсту праблемы ў стасунках з Расеяй?

Дракахруст: “У якой ступені на настроі людзей, у тым ліку і гатоўнасьць пратэставаць, уплывае ці можа паўплываць “ідэалягічная зьбянтэжанасьць” з прычыны нядаўняга беларуска-расейскага крызысу і інфармацыйнай вайны, якая яго суправаджала. Раней неяк было зразумела: Расея – сябра і брат, Захад – вораг. Раптам сталася, што брат – галоўны вораг і ёсьць, ад якога ўчорашні вораг беларусаў шчыра абараняе. Потым ізноў Расея нібыта ізноў брат, вось крэдыт у яе просім. Зь іншага боку, паводле апытаньня, пра якое я ўжо казаў, больш за палову беларусаў палічылі, што Лукашэнка паказаў сябе падчас гэтага крызысу моцным палітыкам, толькі кожны чацьвёрты выказаў меркаваньне, што прэзыдэнт паказаў сябе слабым і шмат саступіў. Дык як гэтыя розныя ідэалягічныя чыньнікі, зьвязаныя зь беларуска-расейскім крызысам, уплываюць на патэнцыял пратэсту?”

Пікулік: “Рэжым будзе працягвацца, пакуль ён будзе здольным за сябе плаціць, пакуль зможа падтрымліваць гэтую лёгіку пераразьмеркаваньня. А што датычыцца ідэалёгіі, для яе, наколькі мне здаецца, вораг усё ж – гэта не Расея, вораг – гэта "Газпром", вораг – гэта Крэмль, вораг – гэта Пуцін. Але не Расея, не братэрскі расейскі народ. Тут мы маем выпадак, калі ідэалёгія падстройваецца пад разьвіцьцё сытуацыі, калі яна закліканая тлумачыць усім усё. І я ня думаю, што гэта выкліча нейкі моцны дысананс, моцны разрыў, які на штосьці паўплывае.

Нарэшце, я б паставіў пад сумнеў тое, што ідэалёгія і ідэалягічны апарат у Беларусі працуюць надта эфэктыўна апошнім часам. Я ня думаю, што дзяржаўная ідэалёгія выканала сваю задачу, мне здаецца , што апошнім часам яе ўплыў аслабляецца. Я не адмаўляю, што захопленыя СМІ ўплываюць на сьвядомасьць грамадзянаў. Але ня варта, напэўна, дэманізаваць беларускую ідэалёгію і перабольшваць гэты ўплыў”.

Юры Дракахруст, Прага