Валянцін Акудовіч. Я не люблю панятак «народ»

Трэці Шлях: Вядома, што зараз на фарміраванне беларускай культуры (ды і на іншыя еўрапейскія культуры) аказвае ўплыў распаўсюджванне амерыканскай і азіяцкай культур. Пытанне такое: а якія яшчэ вядомыя культуры аказвалі ўплыў на фарміраванне сучаснай беларускай культуры ў мінулым? Якія элементы гэтага ўплыву дайшлі да цяперашніх часоў? Згадайце прыклады пазітыўных і негатыўных элементаў беларускай сучаснай культуры, якія прыйшлі да нас з іншых культур?

В. Акудовiч: Адныя і тыя ж (з паходжання) людзі жывуць на гэтай зямлі ўжо не адно тысячагоддзе (некаторыя з даследчыкаў называюць нават лічбу ў 9 тысяч год). Таму больш-менш поўны пералік уплываў запатрабававаў бы як найменей манаграфіі. Перадусім Беларусь звыкла лічаць прасторай, дзе сустрэліся (сутыкнуліся) дзьве вялікія хрысціянскія традыцыі: «візантыйская» і «рымская». Але пры гэтым зазвычай забываецца, што яшчэ задоўга да іхняга з’яўлення тут паганскае светабачанне нашых протапродкаў зведала магутны ўплыў індаеўрапейскага міфалагізму. Знакі і сляды той падзеі (магчыма, нават больш значнай за хрысціянства) мы паўсюдна сустракаем і сёння. Зрэшты, чаму толькі «знакі» і «сляды»? Матрыца нашай ментальнасці так і засталася паганскай. Рыгор Барадулін неяк назваў беларусаў «хрышчанымі паганцамі» — і гэта слушна.
   Калі перасунуцца па часе бліжэй да цяпершчыны, дык у сваю пару на Беларусі (ВКЛ), як і ва ўсёй Еўропе, панавала «лацінская» культура. Пасля (і яшчэ доўга пасля анексіі гэтых земляў Расеяй) тут вяла рэй «пальшчызна». (У прыклад нагадаю, што бальшыня пачынальнікаў новай беларускай літаратуры першыя свае творы напісала па-польску). Значны (але пераважна латэнтны) уплыў на беларусаў зрабілі габрэі, якія ў мностве жылі на гэтых землях больш за пяцьсот год і трымалі ў сваіх руках усю інфармацыйна-гандлёвую структуру. Меней у нас згадваецца пра ўплывы «поўначы» і «поўдня» (чаго вартая адно інтэграцыя татараў у жыццё краю), але яны таксама былі вельмі істотнымі. Затым, з ХІХ стагоддзя, пачынаецца татальнае панаванне расейскай культуры, якое такім застаецца і па сёння.
   Што да «пазітыўных» і «негатыўных» уплываў розных культураў, дык гэта зноў жа залішне доўгая і складаная гаворка, каб яе распачынаць, калі казаць нешта ўсур’ёз. Прамаркірую толькі адзін з магчымых вектараў гэтай адслоненай гаворкі самацытатай з свайго даўняга эсэ: «Мілажальнасць культуры — гэта казка для дарослых. Культуры больш агрэсіўныя, чым іх носьбіты — народы (гэта аднолькава пасуе і для беларускай культуры). Калі ў войнах паміж народамі хоць зрэдчас здараюцца перапынкі, то ў войнах культураў перапынкаў не бывае. І таму ў войнах культураў — культураў панішчылася болей, чым народаў у збройных войнах.
   Не заўсёды і зусім неабавязкова чужая культура прыносіцца на штыках і штыкамі ўсталёўваецца. Прыкладам, расейская культура з уласнае волі да панавання знішчыла іншых культураў нашмат болей, чым войскі Расейскай імперыі знішчылі народаў». (На ўсялякі выпадак яшчэ раз адцемім, што гэтая тэза тычыцца не толькі расейскай, але і кожнай іншай культуры, якая мае патэнцыял экспансіі).

Трэці Шлях: На Вашу думку, што сёння з сябе ўяўляе беларускі народ. Ці можна яго назваць нацыяй, ці пакуль гэта залішне смела. Ці ёсць у яго сур’езная этнічная, культурная сегментацыя ці ён аднародны ў сваёй масе. Як Вы разумееце тэрмін: беларуская нацыя. Гэта этнічная сукупнасць ці ўсё ж сукупнасць грамадзянаў сваёй краіны незалежна ад этнічнай прыналежнасці?

В. Акудовiч: Я не люблю панятак «народ» — бо ён аблудны (хаця і сам бываю змушаны ім карыстацца, паколькі зацугляны кантэкстам). Панятак «народ» у якасці ўстойлівай універсаліі замацаваўся ў эпоху рамантызма і, як на добры лад, мусіў быў з той эпохай сыйсці — але застаўся. І з гэтага ў шмат якіх галовах творыць сумятню і ўсялякую непатрэбшчыну. Васіль Быкаў зрабіўся нават вялікім пессімістам з таго, што «народ памёр». А ніякага «народу» ніколі і не было — былі халопы, мужыкі, тутэйшыя, шляхта, палачане, наваградцы, ліцьвіны, беларусіны і г.д. і да т.п. Уласна, даўно трэба было б перапісаць стары «слоўнік» (і здаць у архіў), але хто будзе чытаць новы, калі ўсе глядзяць тэлевізар ці чытаюць Гегеля?
   Што да нацыі, дык тут іншая праблема. Мы ў беларусах шукаем нямецкую, французскую, чэшскую… — адным словам нейкую як бы выразную «класічную» нацыю і, натуральна, не знаходзім. А каб пашукалі ў беларусах «беларускую нацыю», дык можа і знайшлі б. Хаця, верагодна, тое знойдзенае і цяжка было б пазначыць словам «нацыя» у яго «класічным» разуменні. Але ці не здаецца вам, што мы, прынамсі, інтэлектуалы, заклапочаныя не столькі рэальнасцю (наяўнасцю) Беларусі, колькі праблемай ўпісання яе ў сістэму тых ці іншых дамінуючых катэгорый. А калі катэгорыя «Беларусь» не дапасоўваецца да нейкай паноўнай сістэмы, дык адразу пачынаем румзаць, як тыя бабры…
   Сацыяльна беларусы аднародныя, як мала хто яшчэ, а вось інтэлігібельна — суцэльны «раздрай». І гэта натуральна. Паперадзе я трохі нагадаў, колькі самых разнастайных культурных традыцый назапасіў у сабе дыскурс Беларусі. І ўсе яны (і безліч незгаданых!) так ці інакш сядзяць у нас, толькі ў кожным паасобку ў зусім розных камбінацыях. Таму, з аднаго боку, беларусы вельмі падобныя між сабой, а з другога — больш чужыя, чым кіплінгаўскія «захад» і «усход». З гэтага беларусы ніколі не паяднаюцца нейкай адной «ідэалогіяй». Як нацыя (ужо ў «класічным» разуменні) яны могуць быць толькі сацыяльнай нацыяй (у іншай разгортцы — палітычнай нацыяй). У нас амаль няма шанцаў дааформіць нацыю па этналінгвістычнай мадэлі (хаця ў 1918 годзе Беларуская Народная Рэспубліка дэкляравала сваё паўставанне ў «этнаграфічных межах»).

Трэці Шлях: Якія найбольш тыповыя культурна-каштоўнасныя рысы беларуса Вы маглі б назваць. Ці ёсць відавочныя для вас прычыны, вытокі іх узнікнення?

В. Акудовiч: Здольнасць адаптавацца і выжываць у самых трагічных ці ганебных умовах. Існаваць як бы ў адсутнасці стагоддзі, а потым зноў вытыркацца над роўняддзю быцця. Рэдка хто зважае, што пад сарамлівасцю, нехлямяжнасцю і паныласцю беларусаў прыхаваная неверагодная вітальнасць. Згодна тых гістарычных сітуацыяў, як яны складваліся, ад беларусаў (так іх сёння называюць) ужо і знаку не павінна было застацца (ці толькі «знак», як ад яцьвягаў альбо обраў). Але ж не, вось яны зноў, быццам партызаны з лесу, выходзяць са свайго «няма» і патрабуюць «людзьмі звацца». Дазвольце яшчэ адну самацытату: «Можа самім лёсам нам наканавана адбыцца праз „няма“, якое мы выношваем у сярэдзіне саміх сябе ўжо цэлае тысячагоддзе? Колькі за гэты час вусцішнае „нішто“ праглынула імперыяў, народаў, культураў, якія ганарліва раскашавалі сярод сваіх здабыткаў і перамогаў? А мы, збіральнікі стратаў і паразаў, затуленыя сваёй адсутнасцю, перакрочваем у трэцяя тысячагоддзе, магчыма, якраз дзеля таго, каб засведчыць нашае Няма як самы надзейны шлях праз час і быццё».

Трэці Шлях: Ці ёсць у нас эліта? Хто гэтыя людзі, прадстаўнікі беларускай эліты, калі такія існуюць? Калі не, то што трэба рабіць, каб яны фармаваліся?

В. Акудовiч: Кожнае пераадоленне сацыяльнай атамізацыі адбываецца праз з’яўленне таго, што можна назваць словам «эліта» (але можна і другімі словамі). І ніякіх іншых механізмаў паўставання хоць якой супольнасці не існуе. І калі сёння ўзнікае пытанне, ці ёсць у нас эліта, дык гэта азначае, што: а) альбо беларускае грамадства пакуль не з’яўляецца супольнасцю; б) альбо мы пад словам «эліта» разумеем не інтэгральную падзею, а нешта зусім іншае.
   Дарэчы, паколькі ў шырокім кантэксце панятак «эліта» заўсёды глыбока дыферанцаваны, дык тут заўсёды патрабуецца ўдакладненне, аб якіх элітах ідзе гаворка: культурных, палітычных, інтэлектуальных, эканамічных, фінансавых і г.д. Скажам, уласна нацыянальны дыскурс мае ярка азначаныя культурныя, інтэлектуальныя і палітычныя эліты (і не мае эканамічных і фінансавых эліт). І ўжо зусім іншая рэч, што гэтыя эліты не з’яўляюцца такімі для ўсяго беларускага грамадства.

Трэці Шлях: У хуткім будучым мы будзем размаўляць на беларускай, на рускай ці на трэцяй мове, якая атрымаецца ў выніку змяшэння першых дзвюх?

В. Акудовiч: На жаль (для мяне асабіста) вельмі малаверагодна, што беларуская мова на Беларусі хоць калі запануе спрэс і татальна. Але мне хацелася б верыць, што калі сённяшні рэпрэсіўны перыяд адносна беларускай мовы скончыцца, яна знойдзе сваё месца (і сваю ролю) у жыцці не толькі нацыянальна заангажаваных беларусаў, але і ўсяго грамадства. Разам з тым, найбольш пэўна, што Беларусь і надалей застанецца полімоўнай краінай (якой яна і была заўсёды). Актыўна будзе пашырацца англамоўны дыскурс, патроху адсланяючы рускамоўны. Хаця, прынамсі ў бачнай перспектыве, дамінаванне рускай мовы бясспрэчна застанецца. А даўжыня гэтай перспектывы будзе залежаць ад заняпаду (ці росквіту) Расеі. У эпоху камунікатыўна адкрытых прастораў (глабалізацыі) з рускай мовай і ў Расеі неўзабаве паўстануць сур’ёзныя праблемы. І калі Расея ператворыцца ў глухую правінцыю глабальнага свету, дык хто захоча размаўляць мовай «дзярэўні», тым болей — не сваёй «дзярэўні»?

Трэці Шлях: Якую ролю грае родная мова ў нацыянальнай самасвядомасці, яе культурным узроўні, палітычнай стабільнасці і эканамічнай эфектыўнасці?

В. Акудовiч: Я не думаю, што тут (эканоміка, палітыка) існуе хоць нейкая наўпроставая сувязь. Амерыканская нацыя на чужой мове стварыла самую магутную за ўсю гісторыю чалавецтва супердзяржаву. (Дарэчы, наўрад ці ў амерыканцаў атрымалася б падобнае, каб яны скарысталіся французскай альбо гішпанскай мовамі, але гэта ўжо зусім іншая гаворка). А з іншага боку, немагчыма ўявіць немцаў у той значнасці, якую мы ведаем за імі, без нямецкай мовы (бадай, зусім невыпадкова немцы збудавалі сваю нацыю менавіта на этналінгвістычнай мадэлі). Адным словам, уласныя мова і нацыянальная культура камусьці дапамагаюць у палітычным і эканамічным уладкаванні, а камусьці і не (самымі беднымі і неўладкаванымі з’яўляюцца традыцыйныя грамадствы трэцяга свету, дзе родная мова і культура татальна дамінуюць).
   Што да нацыянальнай самасвядомасці, дык адсутнасць уласнай мовы тут таксама адбіваецца па-рознаму. Аўстрыйцам, здаецца, не надта муляе, што яны яе не маюць (хаця, да свайго сораму, я пра гэтую праблему аўстрыякаў нічагусенькі не ведаю), а вось чэхі не супакоіліся, пакуль канчаткова не змайстравалі сабе ўласную мову. (Бачыце, суседзі, а як усё па-рознаму). У выпадку з беларусамі праблема мовы, як мне здаецца, чым далей, тым болей будзе муляць, але пры гэтым яна не будзе знаходзіць адназначнага вырашэння. Яшчэ праз нейкі (невялікі) час беларусы стануць, не пытаючыся, ідэнтыфікаваць сябе беларусамі, аднак размаўляць будуць пераважна па-руску. Толькі ў адрозненне ад аўстрыякаў, унутры кожнага з беларусаў з гэтай «ассіметрычнасці» запыніцца назаўжды трохі няўтульнаці, бо раз-пораз ім давядзецца перастракацца з беларусамі, якія размаўляюць па-беларуску. А ў тых яшчэ болей будзе няўтульнасці (і нязручнасці), бо бальшыня такіх самых беларусаў вакол іх гаворыць інакш.
   Каб я быў палітыкам, дык узяў бы сабе адной з асноўных задач пазбавіць і тых і другіх беларусаў ад гэтай няўтульнасці. Але зусім не праз прымус гаварыць нейкай адной мовай. А каб кожны беларус палюбіў мову другога, як сваю (беларускую, рускую, трасянку…)
   Разумею, лёгка сказаць: палюбі мову другога беларуса, як сваю. Але як гэта ўжыццявіць — і не сярод кола сваіх знаёмцаў, а паўсюдна? Зрэшты, ёсць жа ў нас досвед канфесійна-рэлігійнага суладдзя, значыць некалі сумовімся і тут.

Трэці Шлях: Як найбольш эфектыўна данесці да людзей Беларусі неабходнасць ведаць і размаўляць па-беларуску? Што для гэтага трэба рабіць? Ці можа тэлебачанне і кіно быць рухавіком працэсу?

В. Акудовiч: Рэч зусім не ў тэхналогіях і спосабах «беларусізацыі». Самыя дасканалыя з іх не будуць мець аніякага эфекту, пакуль улада (найперш) і грамадства (затым) — ці наадварот?-не адчуюць сантымент да «матчынай» мовы, як да таго, што палягае ў прычыне і гэтай дзяржавы і іх саміх, як беларусаў, нават калі яны самі і не збіраюцца вяртацца да мовы продкаў. Толькі паўсюдная сімпатыя і, магчыма (але не абавязкова), ціхі дакор сабе за тое, што адлучаны ад слова продкаў, створаць атмасферу прыязні, у якой «мова» зможа заняць хай сабе і не дамінуючую, але стабільную пазіцыю і спакойна функцыянаваць у меру таго рэальнага патэнцыялу, які яна мае насамрэч.
   А пакуль таталітарная ўлада, а следам за ёй і грамадства, якое ў таталітарнай сітуацыі цалкам люструе ўладу, бачаць у беларускай мове Галоўнага Апазіцыянера і, больш за тое, ці не найбольш паслядоўнага ворага ўлады, развою беларускай мовы не змогуць паспрыяць ні тэлебачанне, ні друкаваныя СМІ (улучна з літаратурай), ні самаахвярныя шчыраванні зацятых адэптаў мовы.

Трэці Шлях: Як Вы бачыце будучыню беларускай нацыі?

В. Акудовiч: «У сэнсе нацыянальнай перспектывы мы мала чым адрозніваемся ад іншых. Беларусь сёння — гэта Францыя заўтра. Калі культура як цэлае перастае быць падставовым апірышчам быцця, дык усіх нас чакае аднолькавы лёс. І, магчыма, адзінае, што нас неўзабаве будзе адрозніваць адзін ад аднаго, гэта колькасць волі да супраціву сітуацыі Нідзе і Ніхто». Гэта цытата з майго даўняга эсэ, якое так і называецца — «Нідзе і Ніхто». Разумею, што прадстаўлены тут «цытатны» адказ не сіметрычны запытанню. Але я ім скарыстаўся, каб выразніць адну зусім простую рэч: лёс беларускай нацыі будзе залежаць толькі ад таго (і ні ад чаго іншага), наколькі нацыянальнае застанецца запатрабаваным у тым спосабе існавання чалавецтва, які сёння (пакуль) мы называем глабалізацыяй.

Трэці Шлях: Якую б нацыянальную ідэю Вы прапанавалі беларусам, зыходзячы з іх культурнай і каштоўнаснай існасцяў?

В. Акудовiч: Калі нехта вам скажа, што ён вынайшоў «нацыянальную ідэю», дык вы пахваліцеся яму, што прыдумалі «перпетум мобіле» ці злавілі ў глухіх нетрах Белавежскай пушчы «снежнага чалавека». Верагодна, ён вам і паверыць, але вы яму не давайце веры. Немагчыма вынайсці тое, чаго ў прыродзе няма. А ў «прыродзе» беларусаў няма ніякай нацыянальнай ідэі. Ну калі ўжо некаму без яе хоць памірай, дык хай ён у гэтай якасці фармалізуе Беларусь як такую. Маўляў, нацыянальная ідэя беларусаў — Беларусь. Трохі дурнавата гучыць, але насамрэч трапна. Бо калі што і яднае беларусаў, дык гэта топас. Больш за тое, ва усе гістарычныя эпохі, у якія б геапалітычныя канфігурацыі гэтая тэрыторыя не патрапляла, яна заўсёды патрабавала для сябе адметнага статусу (ВКЛ у Рэчы Паспалітай, «Северо-Западный» край у Расейскай імперыі, «крэсы всходні» у Польшчы, БССР у Савецкім Саюзе).
   Але давайце пакінем праблему «нацыянальнай ідэі» спадару Прэзідэнту і ягонай адміністрацыі (калі дыктатура задоўжыцца, дык яны гэтым сімулякрам яшчэ скарыстаюцца напоўніцу). Бо асабіста для мяне сапраўдная праблема Беларусі (і беларусаў) бачыцца зусім у іншым. Праз стагоддзі розныя сілы мэтанакіравана прафанавалі і нашу зямлю, і нашых людзей, і ўвесь лад і космас нашага жыцця. І дапрафанавалі да таго, што ўрэшце мы самі паверылі ў сваю прафаннасць (і цяпер другіх пераконваем у гэтым). Таму сёння я бачу толькі адну сапраўды рэальную праблему, а менавіта: як нам зноў сакралізаваць Беларусь (у сэнсе, як давесці ўсяму паспалітаму грамадству беларусаў сакральнасць іхняга топасу)? Бо не могуць не мець сакральнага зместу тыя тысячагоддзі, якімі поўнілася быццё гэтага краю. Прафаннае так доўга (тысячагоддзі) не існуе. Так доўга існуе толькі сакральнае.